Bilim Nedir? Bilgi Türleri ve Epistemolojinin Temelleri

Bilim bir 'gerçekler listesi' değil, bir bilme yöntemidir

Çoğu insan 'bilim' deyince kalın ders kitaplarını, formülleri ya da laboratuvar önlüklerini düşünür. Oysa bilimin özü bir bilgi yığını değil, bir bilme yöntemi ve topluluk kültürüdür. Bilim, dünya hakkındaki iddiaları sistematik biçimde toplanan kanıtla, açıkça belirtilmiş yöntemlerle ve başkalarının denetleyebileceği bir şeffaflıkla sınar. Bir iddiayı 'bilimsel' yapan şey, iddianın içeriği değil, nasıl gerekçelendirildiğidir.

Bunu somutlaştıralım. 'Bu ilaç ateşi düşürür' cümlesini üç kişi söyleyebilir: mahalledeki bir komşu ('bize hep iyi geldi'), bir reklam ('doktorların tercihi') ve bir araştırmacı ('rastgele atanmış 600 hastada, plaseboya kıyasla ortalama vücut sıcaklığını istatistiksel olarak anlamlı düzeyde düşürdü'). Üç cümlenin sözcükleri benzer; ama yalnızca sonuncusu, başkasının tekrar edip sınayabileceği bir kanıt zincirine dayanır. İşte bilimi diğer bilme biçimlerinden ayıran çizgi buradadır.

Bilgiyi nereden alırız? Bilme kaynakları

Gündelik hayatta bilgiyi birkaç kaynaktan ediniriz ve her fakültenin öğrencisi bunları tanımak zorundadır:

• Sezgi ve deneyim: 'İçime öyle doğdu.' Hızlıdır ama sistematik değildir ve yanılgılara açıktır.
• Otorite: 'Hocam/kitap/uzman öyle dedi.' Verimlidir, ancak otoritenin de gerekçesini sorabilmek gerekir. Tıpta yıllarca 'doğru' sanılan bazı uygulamalar, kanıt biriktikçe terk edilmiştir.
• Mantıksal çıkarım: Öncüllerden sonuç türetmek (hukuktaki tümdengelimli akıl yürütme gibi). Güçlüdür ama öncüller yanlışsa sonuç da yanlış olur.
• Sistematik gözlem ve deney (bilimsel yöntem): Yukarıdakileri disipline eder; iddiayı kanıta bağlar ve hata yapma olasılığını açıkça hesaba katar.

Bilim bu kaynakların hepsini kullanır; farkı, sonucu denetlenebilir kanıtla temellendirmesi ve 'yanılıyor olabilirim' ihtimalini yöntemin içine yerleştirmesidir.

Olgusal ve kuramsal bilgi

Bilimsel bilgiyi iki katmanda düşünmek işe yarar. Olgusal (betimleyici) bilgi 'ne olduğunu' söyler: 'Bu köprüdeki çeliğin akma dayanımı 355 MPa'dır', 'Türkiye'de 2020'de doğuşta beklenen yaşam süresi şu değerdir', 'Bu davada tanık şunu ifade etti.' Kuramsal (açıklayıcı) bilgi ise 'neden ve nasıl' sorusuna cevap verir ve olguları birbirine bağlayan bir çerçeve sunar: gerilme-şekil değiştirme kuramı köprünün neden belli bir yükte deforme olacağını açıklar; epidemiyolojik modeller yaşam süresinin neden değiştiğini açıklar.

Bir mühendis yalnızca 'kiriş kaç kilo taşır' olgusunu değil, neden taşıdığını açıklayan kuramı da bilmek zorundadır; çünkü kuram, henüz ölçmediği yeni bir tasarımı öngörmesini sağlar. Bir hukukçu yalnızca kanun maddesini (olgu) değil, o maddenin ardındaki hukuk ilkesini (kuram) kavradığında yeni bir olaya doğru uygulayabilir. Olgu ve kuram birbirini besler: olgular kuramı sınar, kuram yeni olguların nereye bakılacağını gösterir.

Epistemoloji: 'Bunu nereden biliyoruz?'

Tüm bu tartışmanın adı epistemoloji, yani bilgi felsefesidir. Epistemoloji tek bir soruyu ciddiye alır: 'Bir iddiaya inanmak için ne kadar iyi gerekçemiz var?' Akademik hayata yeni başlayan biri için bu soru soyut değil, son derece pratiktir. Bir kaynağı okurken 'Yazar bunu nasıl biliyor? Kanıtı ne? Ölçtü mü, hesapladı mı, birinden mi aktardı?' diye sormak, epistemolojiyi günlük çalışmaya dökmektir.

Önemli bir sonuç şudur: bilimsel bilgi kesin (mutlak) değil, en iyi gerekçelendirilmiş ve düzeltilebilir bilgidir. Yeni ve daha iyi kanıt geldiğinde bilim kendini günceller. Bunu bir kusur sanmak yaygın bir hatadır. Aslında bilimin gücü tam da buradan gelir: bir tıp kılavuzunun beş yılda bir yenilenmesi, tıbbın 'güvenilmez' olduğunu değil, kendini kanıta göre düzeltebildiğini gösterir. Sabit kalıp asla değişmeyen bir sistem, öğrenmeyen bir sistemdir.

Özet: Bilim, iddiaları denetlenebilir kanıtla temellendiren bir yöntemdir. Bilgiyi birçok kaynaktan alırız ama bilimsel bilgiyi ayıran, gerekçelendirme biçimi ve hatayı hesaba katmasıdır. Olgusal bilgi 'ne'yi, kuramsal bilgi 'neden'i açıklar. Epistemoloji ise her ikisinin de arkasındaki 'nereden biliyoruz?' sorusudur ve bilimsel bilginin en güçlü yanı, düzeltilebilir olmasıdır.

Kaynaklar

• Epistemology — Stanford Felsefe Ansiklopedisi (Stanford Encyclopedia of Philosophy, SEP); bilgi ve gerekçelendirilmiş inanç kavramları, bilginin kaynakları ve sınırları — plato.stanford.edu/entries/epistemology/
• Theory and Observation in Science — Stanford Felsefe Ansiklopedisi; gözlem/olgu ile kuram arasındaki ilişki ve kanıtın kuram sınamadaki rolü — plato.stanford.edu/entries/science-theory-observation/
• Scientific Method — Stanford Felsefe Ansiklopedisi; bilimsel bilginin diğer bilme biçimlerinden gerekçelendirme yoluyla ayrılması — plato.stanford.edu/entries/scientific-method/
• The Problem of Induction — Stanford Felsefe Ansiklopedisi; deneyimden genellemeye geçişin sınırları, bilimsel bilginin neden düzeltilebilir olduğu — plato.stanford.edu/entries/induction-problem/